Πρώτα κοιτάς
Μην καρφώνεις τα μάτια μπροστά στον τροχό. Κοίτα μακριά, και ρίχνε που και που μια ματιά στο έδαφος που έρχεται. Όσο πιο μακριά κοιτάς, τόσο περισσότερο χρόνο έχεις να ετοιμαστείς.
Στη στροφή, κοίτα το σημείο όπου οι δύο άκρες του δρόμου μοιάζουν να ενώνονται. Αν απομακρύνεται, η στροφή ανοίγει. Αν πλησιάζει, η στροφή κλείνει και κόβεις ταχύτητα αμέσως.
Το χαλίκι, η άμμος και η λάσπη φαίνονται μόνο από κοντά. Γι’ αυτό πηγαίνεις πάντα με ταχύτητα που σου επιτρέπει να σταματήσεις μέσα σε όσο δρόμο βλέπεις καθαρό.
Γύρνα και το κεφάλι προς τα εκεί που πας, όχι μόνο τα μάτια. Ο λαιμός χαλαρώνει, οι ώμοι χαλαρώνουν, και τα χέρια σφίγγουν λιγότερο το τιμόνι.
Όρθιος, αλλά χαλαρός
Στο ανώμαλο χώμα οδηγείς κυρίως όρθιος. Γόνατα και αγκώνες λυγισμένα. Πατάς στα μαρσπιέ με την καμάρα του ποδιού, με τις φτέρνες προς τα έξω και τα δάχτυλα προς τα μέσα. Έτσι τα γόνατα γυρίζουν μέσα και αγκαλιάζουν το ρεζερβουάρ. Σκύβεις μπροστά, με τον πισινό πίσω. Τα χέρια ακουμπούν χαλαρά στο τιμόνι, με τους αγκώνες λυγισμένους και έξω. Το κεφάλι ψηλά, το βλέμμα μπροστά.
Το βάρος σου το σηκώνουν πρώτα τα πόδια, πάνω στα μαρσπιέ. Μετά τα γόνατα, πάνω στο ρεζερβουάρ. Στο τιμόνι μένεις ελαφρύς.
Στέκεσαι όρθιος για δύο λόγους. Ο πρώτος είναι ότι τα γόνατα και οι αστράγαλοι δουλεύουν σαν δεύτερη ανάρτηση. Η μηχανή κουνιέται ελεύθερα από κάτω σου, χωρίς να σε τινάζει εσένα και χωρίς να την ενοχλείς εσύ.
Ο δεύτερος είναι η ροπή αδράνειας. Η μηχανή γέρνει δεξιά και αριστερά γύρω από τα σημεία όπου τα λάστιχα ακουμπούν στο έδαφος. Όσο πιο ψηλά βρίσκεται το βάρος από αυτά τα σημεία, τόσο πιο δύσκολα γέρνει και τόσο πιο αργά πέφτει στο πλάι. Το ίδιο συμβαίνει όταν ισορροπείς μια σκούπα όρθια στην παλάμη σου: πέφτει πολύ πιο αργά από ένα μολύβι, και προλαβαίνεις να τη διορθώσεις. Όταν στέκεσαι, το βάρος σου ανεβαίνει, και η μηχανή σού δίνει περισσότερο χρόνο να την κρατήσεις όρθια.
Όλα αυτά δουλεύουν μόνο αν είσαι χαλαρός. Αν σφιχτείς και κρεμαστείς από το τιμόνι, χάνεις και την ανάρτηση των ποδιών και τον έλεγχο.
Η μηχανή στρίβει από το τιμόνι
Για να στρίψεις δεξιά, σπρώχνεις λίγο μπροστά το δεξί γκριπ. Ο μπροστινός τροχός γυρίζει για μια στιγμή αριστερά, η μηχανή γέρνει δεξιά, και μετά στρίβει δεξιά. Αυτό λέγεται countersteering. Το κάνεις ήδη χωρίς να το σκέφτεσαι. Σε πολύ χαμηλή ταχύτητα στρίβεις το τιμόνι κανονικά και κρατάς την ισορροπία με το σώμα.
Δύο πράγματα βοηθούν τη μηχανή να μένει σταθερή. Το πρώτο είναι οι τροχοί που γυρίζουν. Μια ρόδα που γυρίζει αντιστέκεται όταν πας να τη γείρεις, και όσο πιο γρήγορα πας τόσο πιο πολύ, γι’ αυτό στις μεγάλες ταχύτητες το τιμόνι βαραίνει. Το δεύτερο είναι η κλίση του πιρουνιού. Κάνει τον μπροστινό τροχό να ακολουθεί και να ισιώνει μόνος του, όπως το ροδάκι στο καρότσι του σούπερ μάρκετ.
Το σώμα και τα μαρσπιέ βοηθούν, αλλά την εντολή τη δίνουν τα χέρια. Γι’ αυτό στηρίζεσαι στα πόδια: για να είναι τα χέρια ελεύθερα και να μην περνάνε άθελα σου εντολές στο τιμόνι.
Οι εκατό πόντοι
Φαντάσου ότι κάθε λάστιχο έχει εκατό πόντους πρόσφυσης. Τους μοιράζεις σε φρένο, γκάζι και στροφή. Ό,τι δίνεις στο ένα, το παίρνεις από τα άλλα. Αν το λάστιχο κρατάει ήδη τη στροφή με σχεδόν όλους τους πόντους, ένα απότομο φρένο φτάνει για να γλιστρήσει.
Στο χώμα οι πόντοι είναι λιγότεροι από την άσφαλτο και αλλάζουν συνέχεια. Το σκληρό χώμα, το χαλίκι, η άμμος και η λάσπη πιάνουν το καθένα διαφορετικά, και το λάστιχο δεν σε προειδοποιεί.
Τα τακούνια του λάστιχου χώνονται στο χώμα και το σπρώχνουν, σαν τα δόντια μιας τσουγκράνας. Στην άσφαλτο όμως λυγίζουν και πιάνουν λιγότερο, γι’ αυτό με λάστιχα για χώμα πας πιο μαλακά στον δρόμο, ειδικά όταν βρέχει.
Με λιγότερο αέρα το λάστιχο απλώνει και πιάνει καλύτερα σε χαλαρό χώμα. Αν τον κατεβάσεις πολύ, η ζάντα χτυπάει και η σαμπρέλα μπορεί να σκάσει. Αν εχεις tubeless και στραβώσει η ζάντα δεν σε σώζει το κορδόνι επισκευής. Ξεκίνα από αυτό που γράφει ο κατασκευαστής του λάστιχου και χαμήλωνε τη λίγο λίγο. Στόχος ειναι να έχεις χαμηλή πίεση για καλύτερη πρόσφυση εκτός δρόμου αλλά όχι τόσο χαμηλή ώστε να προκληθεί ζημιά στη ζάντα.
Ένα λάστιχο που γλιστράει λίγο συνεχίζει να πιάνει. Γι’ αυτό στο χώμα ένα μικρό γλίστρημα συχνά διορθώνεται, αν δεν πανικοβληθείς.
Πού πάει το βάρος
Όταν φρενάρεις, ο μπροστινός τροχός πατάει πιο δυνατά στο έδαφος και ο πίσω πιο ελαφριά. Όταν δίνεις γκάζι, γίνεται το ανάποδο. Οι μηχανές για χώμα είναι ψηλές, οπότε εκεί η διαφορά είναι μεγάλη.
Το λάστιχο που πατάει πιο δυνατά πιάνει περισσότερο. Στο χώμα αυτό φαίνεται καθαρά: τα τακούνια του χώνονται πιο βαθιά και γραπώνουν το χώμα. Φόρτιση στο λάστιχο κάνει και το σώμα σου. Αν πας πίσω, φορτίζεις το πίσω ελαστικό. Αν πας μπροστά, το μπροστινό. Με το φρένο, το γκάζι και τη θέση του σώματος διαλέγεις ποιος τροχός θα έχει τους περισσότερους πόντους.
Όταν φρενάρεις, το πιρούνι βουλιάζει και η μηχανή στρίβει πιο εύκολα. Πάνω σε αυτό στηρίζεται το trail braking. Κρατάς λίγο μπροστινό φρένο καθώς μπαίνεις στη στροφή, και τον αφήνεις σιγά σιγά. Έτσι ο μπροστινός μένει φορτωμένος, τα τακούνια του γραπώνουν, και η μηχανή γυρίζει πιο πρόθυμα. Για τον ίδιο λόγο, στην είσοδο της στροφής φέρνεις το σώμα μπροστά. Ο μπροστινός όμως τώρα φρενάρει και στρίβει μαζί, άρα μοιράζει τους πόντους του. Στο χαλαρό χώμα λίγο παραπάνω φρένο αρκεί για να φύγει, γι’ αυτό το trail braking θέλει πολύ ελαφρύ χέρι και εξάσκηση. Όταν δίνεις γκάζι, το πιρούνι ανοίγει και η μηχανή θέλει να πάει ίσια.
Ο κανόνας για όλα τα χειριστήρια είναι απλός: αποφασιστικά, γρήγορα, αλλά ποτέ απότομα. Το λάστιχο θέλει λίγο χρόνο για να πιάσει, και η ανάρτηση αν τιναχτεί αρχίζει να χοροπηδάει. Μπορείς να φρενάρεις δυνατά, αρκεί να σφίγγεις τη μανέτα σταδιακά.
Πώς το γκάζι σε βοηθά
Στο χώμα, λίγο και σταθερό γκάζι κρατά τη μηχανή ήσυχη. Ο λόγος είναι απλός.
Όταν επιταχύνεις, το βάρος πάει πίσω και ο πίσω τροχός πατάει πιο δυνατά. Τα τακούνια του χώνονται στο χώμα σαν τσουγκράνα και βρίσκουν πρόσφυση. Ένα μέρος από αυτή την πρόσφυση το ξοδεύει για να σε σπρώξει μπροστά, οπότε η δόση μετράει. Λίγο γκάζι αφήνει πόντους για τη στροφή. Πολύ γκάζι τους τρώει όλους και ο τροχός σπινάρει.
Μέσα στη στροφή θέλεις το λεγόμενο maintenance throttle. Είναι ελάχιστο γκάζι, τόσο όσο χρειάζεται για να μένει η ταχύτητα σταθερή. Με σταθερή ταχύτητα δεν στέλνεις βάρος πίσω όπως όταν επιταχύνεις. Το κέρδος είναι ότι δεν φρενάρεις με τον κινητήρα. Με κλειστό γκάζι η μηχανή θα έκοβε ταχύτητα, το βάρος θα πήγαινε μπροστά και ο πίσω τροχός θα φρενάριζε. Με σταθερή ταχύτητα και σταθερή κλίση, η μηχανή κρατάει την ίδια γραμμή. Αν χάσει ταχύτητα, η γραμμή κλείνει και η μηχανή θέλει να πέσει μέσα. Αν πάρει ταχύτητα, η γραμμή ανοίγει. Το maintenance throttle την κρατάει ισορροπημένη ανάμεσα στα δύο, με την ανάρτηση ήσυχη.
Αν κόψεις απότομα το γκάζι, η μηχανή βουτάει μπροστά, ο πίσω τροχός φρενάρει με τον κινητήρα, και το τιμόνι γίνεται νευρικό. Όλα αυτά τη στιγμή που τα λάστιχα είναι ήδη στα όρια.
Το γκάζι έχει και όρια. Δεν βοηθά τον μπροστινό τροχό, γιατί τον ελαφραίνει. Και αν μπεις στη στροφή πολύ γρήγορα, κανένα γκάζι δεν σε σώζει. Την ταχύτητα τη διαλέγεις πριν μπεις. Στην έξοδο ανοίγεις σιγά σιγά, όσο σε αφήνει το έδαφος.
Στροφές στο χώμα
Η ταχύτητα και η ακτίνα της στροφής πάνε μαζί, και μάλιστα με το τετράγωνο της ταχύτητας. Με την ίδια κλίση, διπλάσια ταχύτητα σημαίνει τετραπλάσια ακτίνα. Ακόμα και λίγη παραπάνω ταχύτητα ανοίγει αισθητά τη γραμμή σου. Κόβεις ταχύτητα, η γραμμή κλείνει. Ανεβάζεις ταχύτητα, η γραμμή ανοίγει. Και αν ο μπροστινός δεν προλαβαίνει να ακολουθήσει, η μηχανή φεύγει με το μούτρο προς τα έξω. Αυτό λέγεται υποστροφή. Στο χώμα, όπου η πρόσφυση τελειώνει γρήγορα, κόβεις ταχύτητα πριν τη στροφή. Αν χρειαστεί να κόψεις μέσα της, φρενάρεις σταδιακά και σηκώνεις λίγο τη μηχανή, όσο σε αφήνει ο δρόμος.
Η κλίση εξαρτάται και από τα λάστιχα. Είναι στρογγυλά, οπότε όταν η μηχανή γέρνει, το σημείο που πατάει φεύγει στο πλάι. Η μηχανή πρέπει να γείρει λίγο παραπάνω από όσο θα ήθελε με λεπτά λάστιχα, και ακόμα περισσότερο όταν το κέντρο βάρους είναι χαμηλά. Δεν χρειάζεται να το υπολογίζεις στη στροφή. Αρκεί να ξέρεις ότι δύο μηχανές μπορεί να αντιδράσουν διαφορετικά στην ίδια εντολή.
Στο χώμα, η συνηθισμένη θέση είναι η μηχανή γερμένη μέσα και ο κορμός σου πιο όρθιος από πάνω της. Λέγεται counterlean. Όταν το κάνεις, το βάρος σου πέφτει αναγκαστικά στο εξωτερικό μαρσπιέ. Η μηχανή γέρνει περισσότερο από όσο θα έγερνε αν έγερνες μαζί της, και τα τακούνια στο εσωτερικό πλάι του λάστιχου μπαίνουν στο χώμα με γωνία. Εκεί γραπώνονται σαν λεπίδες και βοηθούν τη μηχανή να μη γλιστράει στο πλάι. Περισσότερη κλίση πάντως δεν σημαίνει πάντα περισσότερη πρόσφυση. Η μηχανή αλλάζει επίσης κατεύθυνση γρήγορα, γιατί ο κορμός σου δεν χρειάζεται να πάει από τη μια μεριά στην άλλη. Και αν ο πίσω γλιστρήσει, γλιστράει κάτω από σένα και έχεις χρόνο να το διορθώσεις. Δουλεύει καλύτερα σε αργές και κλειστές στροφές.
Το εξωτερικό μαρσπιέ δεν προσθέτει βάρος στα λάστιχα, γιατί το συνολικό βάρος μένει το ίδιο όπου κι αν πατάς. Αυτό που κάνει είναι να σε κρατάει από πάνω στη μηχανή όσο εκείνη γέρνει, ώστε να φτάσουν στο χώμα τα πλαϊνά τακούνια.
Σε κλειστές στροφές σε σχετικά λείο έδαφος, κάθεσαι πολύ μπροστά στη σέλα, σχεδόν πάνω στο ρεζερβουάρ. Έτσι ο μπροστινός τροχός φορτώνεται και πιάνει καλύτερα. Το εσωτερικό πόδι μπορεί να βγει μπροστά, κοντά στο έδαφος, για ασφάλεια σε περίπτωση που γλιστρήσει κάτι. Δεν είναι στήριγμα για να κρατήσεις μια βαριά μηχανή που πέφτει. Μόλις αρχίσει η έξοδος, ήπιο γκάζι, και σηκώνεσαι ξανά.
Ανηφόρες, κατηφόρες, άμμος
Στην ανηφόρα το φορτίο πάει από μόνο του προς τα πίσω, και το γκάζι το στέλνει κι άλλο. Ο μπροστινός θέλει να σηκωθεί. Μένεις όρθιος και φέρνεις τον κορμό μπροστά όσο χρειάζεται, χωρίς να κρέμεσαι από το τιμόνι. Διάλεξε σχέση πριν την ανηφόρα, για να μη χρειαστεί να αλλάξεις στη μέση, και κράτα ομαλό γκάζι. Αν ο πίσω αρχίσει να σπινάρει, δοκίμασε λίγο λιγότερο γκάζι ή μια άλλη γραμμή. Μια μικρή μετακίνηση προς τα πίσω βοηθά κι αυτή, αρκεί να μη σηκωθεί ο μπροστινός.
Στην κατηφόρα γίνεται το ανάποδο. Το φορτίο πέφτει μπροστά και ο πίσω ελαφραίνει. Μένεις όρθιος με τη λεκάνη πίσω, χέρια σχεδόν τεντωμένα αλλά όχι κλειδωμένα, και κρατάς τη μηχανή με τα γόνατα για να μη γλιστράς μπροστά. Κατεβαίνεις με χαμηλή σχέση, ώστε να βοηθά ο κινητήρας, και φρενάρεις σταδιακά και με τα δύο φρένα. Ο μπροστινός σηκώνει τώρα το μεγαλύτερο φορτίο, άρα και το μεγαλύτερο μέρος του φρεναρίσματος. Χρειάζεται ήπιο χέρι, γιατί σε χαλαρό έδαφος μπλοκάρει εύκολα. Ο πίσω είναι ελαφρύς και μπλοκάρει ακόμα πιο εύκολα, οπότε μην του φορτώνεις όλο το φρενάρισμα, τόσο όσο να μην μπλοκάρει.
Στη βαθιά άμμο ο μπροστινός τροχός θέλει να χωθεί μέσα σαν άροτρο. Με γκάζι το φορτίο πάει πίσω, ο μπροστινός ελαφραίνει και επιπλέει, και η μηχανή κρατά πιο εύκολα τη γραμμή της. Εδώ το γκάζι βοηθά πιο καθαρά από οπουδήποτε αλλού. Αν κόψεις απότομα, η μηχανή φρενάρει μέσα στην άμμο, ο μπροστινός βυθίζεται και το τιμόνι αρχίζει να κουνιέται. Κράτα το βλέμμα μακριά, τα χέρια χαλαρά, και άφησε το τιμόνι να κάνει μικρές κινήσεις χωρίς να τις πολεμάς. Η ταχύτητα θέλει να είναι αρκετή για να μη βουλιάζεις, αλλά πάντα μέσα σε όσα βλέπεις και όσα μπορείς.
Στα αργά τεχνικά περάσματα, πέτρες, ρίζες, μικρά σκαλοπάτια, το γυροσκοπικό φαινόμενο σχεδόν δεν υπάρχει για να σε ισορροπήσει. Την ισορροπία την κάνεις εσύ, με τον συμπλέκτη, το γκάζι και το πίσω φρένο να δουλεύουν μαζί. Ο συμπλέκτης στο σημείο που πιάνει κρατά τη μηχανή αργή χωρίς να σβήνει. Ένα ελαφρύ πίσω φρένο κόντρα στο γκάζι την κρατά τεντωμένη και ήσυχη. Το κάνεις όσο το χρειάζεσαι, όχι όλη την ώρα, γιατί ο συμπλέκτης ζεσταίνεται και φθείρεται.
Όταν έχει νερό
Λάσπη
Η λάσπη είναι το πιο γλιστερό έδαφος που θα βρεις. Τα τακούνια γεμίζουν λάσπη και το λάστιχο γίνεται σχεδόν λείο. Για να καθαρίσουν, ο πίσω τροχός πρέπει να γυρίζει λίγο πιο γρήγορα από όσο κυλάει η μηχανή, ώστε να πετάει τη λάσπη. Αυτό γίνεται με σταθερό γκάζι, όχι με τινάγματα.
Βάλε μια σχέση πιο ψηλή από όσο θα έβαζες στο στεγνό. Ο τροχός παίρνει λιγότερη ροπή και δεν σπινάρει το ίδιο εύκολα. Μένεις όρθιος, με το βάρος λίγο πίσω για να πατάει ο πίσω, ελαφρύς στο τιμόνι. Κράτα την ταχύτητα σταθερή. Αν σταματήσεις μέσα στη λάσπη, είναι δύσκολο να ξεκινήσεις.
Αν ο δρόμος έχει αυλάκια από ρόδες, διάλεξε ένα και μείνε μέσα του. Κοίτα μπροστά, όχι το αυλάκι, και μην προσπαθείς να βγεις απότομα, γιατί ο μπροστινός θα κολλήσει στο τοίχωμα και θα σε ρίξει. Το μπροστινό φρένο θέλει πολύ ήπιο χέρι. Και πρόσεξε τις μπότες σου: με λάσπη στις σόλες, τα μαρσπιέ γλιστράνε.
Λακκούβες με νερό
Μια λακκούβα με στάσιμο νερό στο χώμα έχει σχεδόν πάντα λάσπη από κάτω. Δεν ξέρεις πόσο βαθιά είναι, ούτε αν κρύβει πέτρα ή τρύπα. Αν δεν βλέπεις τον πάτο και δεν μπορείς να την παρακάμψεις χωρίς να βγεις από τον δρόμο, κατέβα και έλεγξέ τη με τα πόδια ή με ένα ξύλο.
Αν περάσεις, περνάς ίσια, όρθιος, με χαμηλή και σταθερή ταχύτητα και λίγο γκάζι. Μέσα στο νερό δεν φρενάρεις και δεν στρίβεις.
Ρυάκια
Εδώ έχεις τρία προβλήματα μαζί. Το νερό που τρέχει σπρώχνει τους τροχούς και τα πόδια σου προς τα κάτω. Οι πέτρες στον βυθό έχουν συχνά πάνω τους φύκια ή γλίτσα που γλιστράνε σαν πάγος. Και ο βυθός αλλάζει: στρογγυλές πέτρες που κυλάνε, ψιλό χαλίκι που φεύγει, άμμος και χώμα που βουλιάζουν.
Πριν περάσεις, σταμάτα και κοίτα. Αν μπορείς, περπάτησε πρώτα τη διαδρομή. Το σημείο όπου το ρυάκι απλώνει είναι συνήθως πιο ρηχό και πιο ήρεμο. Κοίτα πού είναι η εισαγωγή αέρα της μηχανής σου. Αν το νερό φτάνει κοντά της, ή αν τρέχει τόσο δυνατά που δυσκολεύεσαι να σταθείς μέσα του, μην περάσεις.
Όταν περνάς, πρώτη ή δεύτερη σχέση, όρθιος, χαλαρός, με λίγο σταθερό γκάζι. Στόχευσε λίγο προς τα πάνω από το σημείο της εξόδου, γιατί το ρεύμα θα σε σπρώξει προς τα κάτω. Κοίτα την έξοδο, όχι το νερό. Μην πας γρήγορα, γιατί σηκώνεις κύμα που μπαίνει στη μηχανή, και μη σταματήσεις στη μέση. Αν ο τροχός γλιστρήσει σε πέτρα, άφησε τη μηχανή να βρει τη θέση της και κράτα το γκάζι. Αν σβήσει μέσα στο νερό, μην την ξαναβάλεις μπροστά πριν βεβαιωθείς ότι δεν μπήκε νερό στον κινητήρα.
Στην πράξη
Κοίτα μακριά, στάσου χαλαρός, κόψε ταχύτητα πριν τη στροφή και κράτα λίγο, σταθερό γκάζι μέσα της. Τα υπόλοιπα τα μαθαίνεις με χιλιόμετρα, σε ανοιχτό και ήσυχο χώρο, με τον εξοπλισμό σου πάνω σου και, αν γίνεται, με έναν καλό δάσκαλο δίπλα σου.
